Câu chuyện cây nêu

Tái hiện dựng cây nêu ngày Tết tại đình Kim Ngân là hoạt động nhiều năm nay được Ban quản lý hồ Hoàn Kiếm và phố cổ Hà Nội phối hợp với Câu lạc bộ Đình Làng Việt tổ chức - Ảnh: VGP/Gia Huy

Thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ, Cây nêu, tràng pháo, bánh chưng xanh. Cách đây hàng trăm năm, đó là những món không thể thiếu trong ngày Tết cổ truyền của dân tộc Việt.

Sau rất nhiều năm chỉ còn xuất hiện thi thoảng đây đó, những mùa Tết gần đây, một số làng quê Bắc Bộ đã xuất hiện phong trào phục dựng lại cây nêu như một biểu tượng của lời nguyện cầu bình yên, may mắn cho năm mới.

Giáo sĩ Alexandre de Rhodes là một trong những người đầu tiên đề cập đến cây nêu trong ngày Tết cổ truyền của người Việt vào nửa đầu thế kỷ XVII, trong tác phẩm Histoire du royaume de Tunquin (Lịch sử vương quốc xứ Đàng Ngoài) in tại Lyon (Pháp) năm 1651.

Trong tác phẩm này, ông đã viết về phong tục Tết của người Việt như sau: "Cuối năm họ có thói dựng gần cửa nhà một cột dài vượt quá mái nhà, trên ngọn treo một cái giỏ hay một túi đục thủng nhiều lỗ và đựng đầy thứ tiền bằng giấy vàng giấy bạc".

Đoạn văn ngắn trên của Alexandre de Rhodes cho thấy hình ảnh đơn giản của một cây nêu trong ngày Tết xưa, còn chỉ rõ tục sử dụng giấy tiền vàng bạc đã xuất hiện từ trước thế kỷ XVII. Vị giáo sĩ này còn giải thích thêm rằng loại tiền giấy đặc biệt ấy được gửi cho các bậc cha mẹ đã quá cố tiêu xài hay trả nợ ở cõi âm.

Sang đến nửa đầu thế kỷ XIX, trong tác phẩm Gia Định thành thông chí, thượng thư Trịnh Hoài Đức miêu tả rõ nét hơn về cây nêu ngày Tết.

Theo ông, vào ngày cuối năm âm lịch, mọi người dựng trước cửa nhà một cây tre, trên buộc một cái giỏ bằng tre, bên trong đựng trầu cau, vôi, bên hông giỏ treo thêm giấy vàng bạc. Mục đích của việc trồng cây nêu là để xua đuổi tà ma, bỏ cũ rước mới. Sau những ngày đầu năm, vào mùng bảy tháng giêng, cùng với việc khai ấn ở các công đường, mọi người cũng làm lễ hạ nêu.

Đại Nam thực lục ghi lại câu chuyện thời vua Minh Mạng: Năm 1835, nhà vua hỏi thị thần rằng: "Lễ dựng cây nêu trong buổi trừ tịch là ra từ kinh điển nào?", Nội các Hà Quyền thưa rằng: "Người xưa cũng có dùng cây nêu làm đề tài làm thơ.

Lễ dựng nêu đón tết ở một gia đình người Huế. Ảnh: Lê Huy Hoàng Hải

Thần chỉ nghe tương truyền là ra từ kinh nhà Phật, nhưng cũng chưa rõ ý nghĩa vì sao". Vua nói: "Người xưa đặt ra lễ này cũng là lấy nghĩa rằng nêu là tiêu biểu cho năm mới. Thế thì lễ là do nghĩa mà sinh ra đó thôi'".

Đến đời vua Tự Đức, năm 1876, nhà vua "chuẩn định lệ dựng nêu, hạ nêu. Lệ trước: ngày 30 Tết trồng nêu, mồng 7 tháng giêng năm sau hạ nêu, đều cho Khâm thiên giám chọn giờ lành. Sau chuẩn cho đều lấy giờ Thìn làm nhất định".

Đến đầu thế kỷ XX, bài viết của một tác giả người Pháp tên A. Raquez đăng trong tạp chí Revue Indochinoise (tạp chí Đông Dương) số phát hành năm 1904, người đọc càng có được một hiểu biết tương đối đầy đủ về cây nêu ngày Tết.

Cây nêu được dựng ngay trước cửa Đoan Môn ở Hoàng thành Thăng Long - Ảnh: T.ĐIỂU

Theo A. Raquez, vào ngày 30 Tết, người dân Việt trồng trước nhà của họ một cây tre cao đã được róc hết cành nhánh, chỉ chừa lại một nhúm lá tre ở đầu cây. Nhúm lá này thường xuyên bay phơ phất trong ngọn gió mùa đông.

Tác dụng chính của cây nêu là khu trừ ma quỷ, ngăn chặn mọi hành vi phá hại của chúng. Chòm lá trên đỉnh cây nêu là bộ phận tối cần thiết, vì sự kết hợp của nó với ngọn gió đông giúp mọi người tiên đoán được những điều tốt xấu, may rủi sẽ xảy đến trong năm mới.

Theo tin tưởng của người dân, khi chòm lá trên ngọn nêu bay phơ phất trong gió đông, mùa màng năm sau sẽ tương đối khá; trong trường hợp chúng nghiêng hẳn về hướng Tây Bắc, mùa màng sẽ bội thu.

Trái lại, khi gió thổi chùm lá tre trên ngọn cây nêu nghiêng về hướng Nam thì năm mới sẽ bị hạn hán toàn diện, còn về hướng Tây Nam thì hạn hán sẽ diễn ra từng phần. Khi chùm lá nghiêng hẳn về hướng chính Tây, sự dự báo còn ghê gớm hơn, đó là chiến tranh, về hướng chính Đông là mưa thuận gió hòa, còn về hướng Đông Nam thì sẽ có một dịch bệnh xuất hiện.

Như vậy, theo những gì mà A. Raquez tìm biết được, cây nêu trong ngày Tết xưa là cỗ máy dự báo tình hình của năm mới trên nhiều khía cạnh của đời sống. Không những thế, đây còn là phương tiện trừ diệt tà ma, báo trước những điều xấu xa, xúi quẩy trong năm mới.

Để làm điều này, người ta treo lên cây nêu nhiều thứ khác nhau: một cái giỏ đựng cơm gạo, các thoi vàng bạc bằng giấy, trầu cau, vôi làm đồ cúng thần linh; những bụi lá dứa (thơm), nhánh cây xương rồng có nhiều gai để ngăn chặn sự xâm nhập của các loài ma quỷ.

Ở nhiều nhà, chủ nhân còn treo thêm một tấm lưới mắt cáo đan bằng tre, hình chữ nhật, có 4 thanh ngang và 5 thanh dọc. A. Raquez đã được ông hiệu trưởng trường Quốc Học Huế là Nordemann giải thích: 4 thanh tre ngang tượng trưng cho 4 phương Đông Tây Nam Bắc, còn 5 thanh tre dọc tượng trưng cho 5 yếu tố vật chất căn bản của trời đất là Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ!

Theo tín ngưỡng dân gian, cây nêu được duy trì trước mỗi nhà trong 7 ngày, là khoảng thời gian các thần linh trấn giữ đất đai đi đến thiên đình để đạo đạt nguyện vọng lên chư Phật. Đó cũng là thời gian những hồn phách kẻ xấu lợi dụng để phá phách người trần, và pháo nổ góp phần làm cho chúng sợ mà bỏ đi.

Theo Nguyễn Lê - tuoitre.vn